Việc tạm hoãn hiệu lực Nghị định 46 được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá là động thái kịp thời, giúp giảm áp lực tiền kiểm và giải phóng hàng hóa ùn ứ tại cảng. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp ngắn hạn; về lâu dài, chính sách cần chuyển mạnh sang hậu kiểm, quản lý rủi ro thay vì duy trì tiền kiểm đại trà để tránh tái diễn ách tắc.
Chính phủ ban hành Nghị quyết 09/2026/NQ-CP để tạm thời hoãn thi hành Nghị định 46 về hướng dẫn Luật An toàn thực phẩm. Đáng chú ý, sự ra đời của Nghị quyết 09, đang nhận được đánh giá tích cực từ cộng đồng doanh nghiệp khi kịp thời “giải cứu” hàng trăm nghìn tấn thực phẩm ùn ứ tại cảng.
Tuy nhiên, các hiệp hội cảnh báo tình trạng ách tắc có thể tái diễn sau ngày 15/4/2026 nếu Nghị định 46 và Nghị quyết 66 không được sửa đổi theo hướng quản lý rủi ro, tăng hậu kiểm thay vì tiền kiểm đại trà.
Bất cập cốt lõi chưa được xử lý
Tại hội thảo “Tháo gỡ vướng mắc trong thực hiện chính sách pháp luật mới về an toàn thực phẩm”, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết Nghị quyết 09/2026/NQ-CP ban hành ngày 4/2/2026 đã giúp doanh nghiệp kịp thời “thoát hiểm” trong bối cảnh chuỗi cung ứng đứng trước nguy cơ đứt gãy khi triển khai Nghị định 46/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 66/2026/NĐ-CP.
Theo ông Tuấn, việc tạm dừng hiệu lực hai văn bản trên đã giúp doanh nghiệp giảm thiểu chi phí lưu kho, lưu bãi rất lớn, đồng thời tránh nguy cơ thiếu hụt nguyên liệu sản xuất ngay trong cao điểm phục vụ Tết 2026.
Khảo sát sơ bộ của bốn hiệp hội ngành hàng cho thấy, trước khi Nghị quyết 09 có hiệu lực, khoảng 123.400 tấn thực phẩm bao gói sẵn, nguyên liệu, bao bì, phụ gia thực phẩm nhập khẩu bị ùn ứ tại cảng và cửa khẩu. Trước đó, gần 300.000 tấn nông sản, thực phẩm tươi sống cũng rơi vào tình trạng tương tự.
Tuy vậy, các hiệp hội nhấn mạnh Nghị quyết 09 mới chỉ là giải pháp tình thế. Trong khi mốc 15/4/2026 đang đến gần, những bất cập cốt lõi của chính sách vẫn chưa được xử lý. Doanh nghiệp cho rằng Nghị định 46 và Nghị quyết 66 khiến phạm vi tiền kiểm bị mở rộng, thủ tục chồng chéo.
Theo Hiệp hội Thực phẩm minh bạch (AFT), Nghị định 46 mở rộng diện kiểm tra nhà nước thiếu chọn lọc. Không chỉ thành phẩm nhập khẩu mà cả nguyên liệu, phụ gia, bao bì phục vụ sản xuất nội bộ cũng bị đưa vào diện tiền kiểm và yêu cầu công bố hợp quy.
AFT dẫn ví dụ một lô hàng nhập từ Ấn Độ có đầy đủ chứng nhận hữu cơ và lịch sử xuất khẩu ổn định vào Việt Nam vẫn phải xin thêm giấy chứng nhận an toàn thực phẩm do cơ quan có thẩm quyền nước xuất khẩu cấp, đồng thời lấy mẫu kiểm nghiệm tại các phòng được chỉ định trong nước. Trong khi đó, nhiều phòng kiểm nghiệm chưa có hướng dẫn cụ thể; các chỉ tiêu kiểm tra theo yêu cầu của Bộ Y tế phức tạp và khác biệt so với chuẩn quốc tế.
Đại diện EuroCham, ông Huỳnh Quang Tuấn, cho biết mức độ kiểm tra theo Nghị định 46 tăng gấp nhiều lần: từ kiểm hồ sơ sang kiểm hồ sơ kèm lấy mẫu; từ 2 cấp lên 3 cấp; kiểm cả nguyên liệu và bao bì, trong khi số cơ sở kiểm nghiệm lại giảm. Hệ quả là thời gian thông quan kéo dài. Với rau quả, thực phẩm tươi sống, chỉ cần chậm 9–10 ngày có thể khiến doanh nghiệp mất trắng lô hàng.
EuroCham cũng chỉ ra nghịch lý khi phần lớn các vụ hàng giả, hàng kém chất lượng gần đây không xuất phát từ hàng nhập khẩu, nhưng nhóm này lại đang chịu tiền kiểm nặng nề nhất.
Bên cạnh đó, Nghị quyết 66 về đăng ký bản công bố sản phẩm cũng bị phản ánh làm phát sinh thêm thủ tục, loại bỏ phòng kiểm nghiệm quốc tế, hồ sơ phức tạp và chồng chéo. Đặc biệt, sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ dưới 36 tháng tuổi phải xin tới hai giấy phép lưu hành. Tại nhiều địa phương, cách hiểu và thực thi chưa thống nhất; hồ sơ còn hiệu lực bị yêu cầu làm lại; quy định về nhãn mác, quảng cáo áp dụng khác nhau, gây gián đoạn kế hoạch sản xuất và phát sinh chi phí lớn.
Chuyển từ tiền kiểm đại trà sang quản lý rủi ro
Về vấn đề này, dưới góc độ hiệp hội, bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP.HCM (FFA) cho biết cộng đồng doanh nghiệp ủng hộ mục tiêu bảo đảm an toàn thực phẩm, song bày tỏ lo ngại về năng lực thực thi.
Bà Chi khẳng định các quy định mới đặt ra yêu cầu cao về thẩm định hồ sơ, kiểm nghiệm và phối hợp liên ngành, trong khi bộ máy địa phương đang trong quá trình sắp xếp, thiếu nhân lực và chuyên môn, tiềm ẩn nguy cơ quá tải.
Từ góc độ quốc tế, Hiệp hội Thực phẩm minh bạch (AFT), EuroCham và AmCham cho rằng Nghị định 46 mở rộng phạm vi “tiền kiểm” thiếu chọn lọc. Không chỉ sản phẩm hoàn chỉnh, mà cả nguyên liệu, bao bì phục vụ sản xuất nội bộ cũng phải kiểm tra và công bố hợp quy.
Từ thực tiễn trên, AFT, EuroCham và AmCham kiến nghị Chính phủ gia hạn thời gian thực thi Nghị định 46 ít nhất đến ngày 1/6/2026, đồng thời cho phép tiếp tục áp dụng cơ chế kiểm tra hiện hành trong giai đoạn chuyển tiếp.
Các hiệp hội đề xuất sửa Nghị định 46 theo hướng đơn giản hóa quy trình kiểm tra còn một bước; miễn công bố hợp quy đối với phụ gia, chất hỗ trợ chế biến, dụng cụ và bao bì nhập khẩu phục vụ sản xuất nội bộ.
Doanh nghiệp cũng kiến nghị được sử dụng các chứng nhận quốc tế như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 thay cho giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm nhằm phù hợp thông lệ quốc tế và tránh phát sinh rào cản.
Với Nghị quyết 66, các hiệp hội đề nghị phân loại đăng ký bản công bố sản phẩm theo mức độ rủi ro; giảm chồng chéo, đặc biệt với sản phẩm cho trẻ em; cho phép tiếp tục xử lý hồ sơ tự công bố còn hiệu lực trong thời hạn chuyển tiếp 12 tháng; đồng thời có chỉ đạo thống nhất trên toàn quốc để tránh mỗi địa phương áp dụng một cách.
Về dài hạn, EuroCham khuyến nghị sửa Luật An toàn thực phẩm trước khi ban hành nghị định hướng dẫn mới; tiếp tục áp dụng Nghị định 15 trong thời gian chuyển tiếp và tăng cường hậu kiểm thay vì duy trì tiền kiểm diện rộng.
Kỳ Thư / Vietnamfinance.vn
