Khảo sát thường niên năm 2025 của Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO) cho thấy môi trường kinh doanh tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn cạnh tranh gay gắt hơn đối với các doanh nghiệp Nhật Bản, trong bối cảnh dòng vốn và sự hiện diện của doanh nghiệp Trung Quốc gia tăng nhanh chóng.
Cạnh tranh “khốc liệt” từ sản xuất đến nhân lực
JETRO cho rằng sự dịch chuyển này không chỉ làm thay đổi tương quan thị phần mà còn tạo ra những thách thức mang tính cấu trúc đối với mô hình hoạt động vốn đã ổn định của doanh nghiệp Nhật tại Việt Nam trong nhiều thập kỷ.
Theo JETRO, 30,8% doanh nghiệp công nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam cho biết đối thủ cạnh tranh lớn nhất của họ là doanh nghiệp Trung Quốc, tăng đáng kể so với mức 24,6% của năm 2024.
Mức tăng này phản ánh rõ xu hướng các nhà đầu tư Trung Quốc, từ nhà sản xuất ô tô, điện tử đến doanh nghiệp đồ uống và bán lẻ, đang đẩy mạnh hiện diện tại Việt Nam, không chỉ ở khâu sản xuất mà cả ở thị trường tiêu dùng nội địa.
Khác với giai đoạn trước, khi doanh nghiệp Trung Quốc chủ yếu tham gia vào các khâu gia công chi phí thấp, làn sóng đầu tư mới cho thấy họ đang mở rộng mạnh sang cả chuỗi giá trị trung và hạ nguồn, tiếp cận trực tiếp thị trường tiêu dùng nội địa Việt Nam.
Điều này khiến doanh nghiệp Nhật không chỉ phải cạnh tranh trong sản xuất mà còn phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn ngay tại thị trường mà họ từng nắm ưu thế.
Xu hướng này không chỉ diễn ra tại Việt Nam mà còn lan rộng trên toàn khu vực ASEAN. Tuy nhiên, Việt Nam nổi lên là một trong những thị trường chịu áp lực cạnh tranh rõ nét nhất, do vị trí trung tâm trong chuỗi cung ứng toàn cầu và vai trò ngày càng quan trọng trong chiến lược “Trung Quốc +1” của cả doanh nghiệp Nhật lẫn Trung Quốc.
Trong bối cảnh các tập đoàn toàn cầu tìm cách đa dạng hóa sản xuất để giảm rủi ro địa chính trị, Việt Nam trở thành điểm đến mà nhiều quốc gia cùng nhắm tới, kéo theo sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt.
Bên cạnh cạnh tranh thị trường, cuộc đua giành nhân lực cũng đang trở thành thách thức lớn đối với các công ty Nhật. Khảo sát của JETRO cho thấy 48,2% doanh nghiệp Nhật tại Việt Nam nhận định việc tuyển dụng ngày càng khó khăn, cao hơn đáng kể so với mức trung bình 36,8% trên toàn ASEAN. Áp lực này đặc biệt rõ ở các vị trí kỹ thuật, kỹ sư và quản lý trung cấp, những nhóm lao động then chốt trong hoạt động sản xuất và mở rộng quy mô.
Trong báo cáo, các doanh nghiệp Trung Quốc được nhắc đến nhiều nhất như đối thủ trực tiếp trong việc thu hút lao động, nhờ khả năng trả lương linh hoạt hơn, tiến độ ra quyết định nhanh và sẵn sàng chấp nhận mức rủi ro cao hơn trong kinh doanh.
Điều này buộc doanh nghiệp Nhật, vốn nổi tiếng với mô hình quản trị thận trọng và quy trình nội bộ chặt chẽ, phải điều chỉnh chính sách nhân sự nếu không muốn đánh mất lợi thế cạnh tranh dài hạn.
Không chỉ đối mặt với cạnh tranh thị trường và nhân lực, rào cản hành chính tiếp tục là điểm nghẽn lớn đối với hoạt động vận hành của doanh nghiệp Nhật tại Việt Nam. Có tới 67,5% doanh nghiệp Nhật phàn nàn về các thủ tục hành chính phức tạp, đặc biệt trong cấp phép và xử lý giấy tờ, cao hơn nhiều so với mức 42,4% của ASEAN.
Việt Nam vẫn là điểm đến hấp dẫn
Dù phải đối mặt với hàng loạt thách thức, khảo sát của JETRO cho thấy niềm tin dài hạn của doanh nghiệp Nhật với Việt Nam vẫn được duy trì.
Trong số 906 doanh nghiệp Nhật được khảo sát tại Việt Nam, 56,9% cho biết có kế hoạch tiếp tục mở rộng hoạt động tại Việt Nam, cao hơn đáng kể so với mức 46,8% của toàn khối ASEAN. Đây là năm thứ 2 liên tiếp Việt Nam dẫn đầu khu vực về tỷ lệ doanh nghiệp Nhật mong muốn mở rộng đầu tư.
Các lĩnh vực được kỳ vọng tăng trưởng mạnh bao gồm thực phẩm, bán lẻ, hóa chất và điện tử, phản ánh cả nhu cầu tiêu dùng nội địa gia tăng lẫn vai trò của Việt Nam trong chuỗi sản xuất khu vực và toàn cầu.
“Việt Nam tiếp tục dẫn đầu khu vực ASEAN trong năm thứ hai liên tiếp khi doanh nghiệp được hỏi về mong muốn mở rộng hoạt động”, ông Okabe Mitsutoshi, Trưởng đại diện JETRO tại TP. HCM, nhận định với báo giới.
Theo ông, sức hấp dẫn của Việt Nam không chỉ nằm ở chi phí và quy mô thị trường, mà còn ở khả năng duy trì ổn định sản xuất trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc.
Ở góc độ dòng vốn, Việt Nam tiếp tục là điểm đến hấp dẫn trong khu vực. Theo số liệu thống kê, Singapore là nhà đầu tư lớn nhất vào Việt Nam năm 2025, tiếp theo là Trung Quốc và Nhật Bản.
Sự gia tăng nhanh chóng của doanh nghiệp Trung Quốc, với các tên tuổi như Jinko Solar, chuỗi đồ ăn nhanh Mixue hay BYD, vừa tạo thêm động lực cho nền kinh tế, vừa đặt doanh nghiệp Nhật trước áp lực phải điều chỉnh chiến lược để giữ vững vị thế.
