Sáng ngày 22/4, tiếp tục chương trình làm việc tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã tiến hành thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hoá Việt Nam. Nhiều đề xuất mới mang tính đột phá về đãi ngộ nghệ sĩ, ngân sách và định danh Ngày Văn hóa Việt Nam đã được các đại biểu đưa ra phân tích.
Ấn định ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) là ngày nghỉ hưởng nguyên lương
Cho ý kiến về đề xuất ngày Văn hoá Việt Nam tại Điều 2 của dự thảo, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn ĐBQH thành phố Hà Nội) bày tỏ sự đồng tình với việc ấn định ngày 24/11 hằng năm và cho phép người lao động được nghỉ làm việc hưởng nguyên lương. Theo đại biểu, đây là một quyết sách mang tính biểu tượng quốc gia mạnh mẽ, tạo ra “điểm rơi” lý tưởng để kích cầu tiêu dùng văn hóa và thúc đẩy du lịch nội địa qua việc miễn, giảm phí tham quan tại các cơ sở văn hóa công lập.
Tuy nhiên, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà cũng kiến nghị nên mở rộng cơ chế khuyến khích các cơ sở văn hóa tư nhân cùng tham gia chiến dịch giảm giá, tạo thành một ngày hội kích cầu công nghiệp văn hóa trên toàn quốc.
Cùng quan điểm nhất trí với quy định lấy ngày 24/11 là ngày Văn hoá Việt Nam và là ngày nghỉ lễ hưởng nguyên lương, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) lưu ý thêm về mặt pháp lý. Đại biểu Phạm Văn Hòa cho rằng, để đảm bảo tính pháp lý cao hơn, nội dung này nên được nghiên cứu để đưa vào Bộ luật Lao động (dự kiến được xem xét sửa đổi, bổ sung trong thời gian tới) thay vì chỉ nằm trong Nghị quyết.
Đa dạng hóa tiêu chí đặc cách, gỡ khó cho các đơn vị nghệ thuật tự chủ
Nhấn mạnh vào đặc thù của lao động nghệ thuật với quá trình rèn luyện khắc nghiệt và tuổi nghề ngắn ngủi, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà ủng hộ 3 quy định mang tính nhân văn sâu sắc tại Điều 7 của dự thảo, bao gồm: Quy định cho phép các đơn vị sự nghiệp công lập tuyển dụng đặc cách (không qua thi tuyển) đối với các nghệ sĩ tài năng, học sinh đạt giải thưởng quốc tế; Chế độ phụ cấp ưu đãi nghề từ 40% đến 60% lương dành cho nghệ sĩ biểu diễn truyền thống, cổ điển, xiếc và những người làm việc tại vùng sâu, vùng xa; Nhà nước hỗ trợ kinh phí đào tạo lại để chuyển đổi nghề nghiệp cho nghệ sĩ các ngành đặc thù khi hết tuổi nghề.
Dù vậy, đại biểu đến từ Đoàn ĐBQH thành phố Hà Nội đề nghị cần đa dạng hóa tiêu chí công nhận tài năng, không nên chỉ bó hẹp ở huy chương hay giải thưởng khu vực, quốc tế. Những nghệ nhân dân gian có đóng góp to lớn trong việc truyền dạy di sản, dù không tham gia thi đấu để lấy giải thưởng, cũng cần được áp dụng cơ chế đặc thù này.
Góp ý về quy định tuyển dụng đặc cách, đại biểu Cà Thị Thắm (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) chỉ ra rằng dự thảo hiện tại chỉ áp dụng cho nhóm được đào tạo từ ngân sách nhà nước là chưa bao quát thực tiễn và thiếu tính bình đẳng.
Đại biểu Cà Thị Thắm dẫn chứng xu hướng du học tự túc hoặc bằng học bổng tư nhân tại các cơ sở danh tiếng thế giới đang tăng mạnh, thậm chí vượt qua số lượng diện ngân sách.
“Giá trị chuyên môn của một tài năng đạt giải quốc tế không phụ thuộc vào nguồn kinh phí đào tạo. Việc duy trì quy trình hành chính rườm rà sẽ dẫn đến nguy cơ lãng phí chất xám, đẩy nhân tài sang khu vực tư nhân hoặc ra nước ngoài làm việc”, đại biểu Cà Thị Thắm khẳng định và kiến nghị cần lấy thành tích, năng lực chuyên môn làm thước đo chủ yếu để xét tuyển đặc cách, không phân biệt nguồn kinh phí đào tạo.
Cùng bàn luận về chính sách ưu đãi nhân tài, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh) chỉ ra một vướng mắc lớn: Hầu hết các nhà hát hiện nay đang tự chủ tài chính nhưng không có nguồn để chi trả lương bổ sung cho những tài năng được tuyển dụng đặc cách theo quy định hiện hành.
Do đó, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy kiến nghị bổ sung quy định cấp ngân sách mục tiêu riêng cho các đơn vị tự chủ khi tiếp nhận tài năng đặc cách. Khoản kinh phí này không nên tính vào trần chi thường xuyên và không yêu cầu đơn vị phải có nguồn thu đối ứng, nhằm tạo điều kiện thực tế nhất để giữ chân nhân tài.
Đột phá ngân sách 2% và tranh luận về Quỹ đầu tư mạo hiểm
Phân tích về Điều 3 và Điều 11 của dự thảo, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà nhấn mạnh điểm đột phá về tư duy, cơ chế tài chính khi yêu cầu Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước và tăng dần theo yêu cầu phát triển.
Đặc biệt, việc thí điểm thành lập Quỹ văn hoá nghệ thuật (mô hình hợp tác công – tư) được định vị là Quỹ đầu tư mạo hiểm hoạt động theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro được đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà đánh giá là bước tiến vượt bậc. Điều này thể hiện sự chuyển đổi từ tư duy “văn hóa là lĩnh vực tiêu tiền” sang nhìn nhận văn hóa như một ngành kinh tế thực thụ.
Tuy nhiên, nghệ thuật có đặc thù riêng, không phải dự án nào cũng thành công thương mại, do đó đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà đề nghị cần thiết kế các tiêu chí đánh giá rủi ro đặc thù để tạo hành lang pháp lý an toàn, bảo vệ các hội đồng thẩm định quỹ khỏi những rào cản hành chính về bảo toàn nguồn vốn.
Với góc nhìn thận trọng hơn, đại biểu Phạm Văn Hòa nhắc lại chủ trương hạn chế thành lập thêm quỹ ngoài ngân sách. Đại biểu Phạm Văn Hòa cho rằng hiện nay đã có nhiều quỹ tài chính khác đang hoạt động, do đó cần cân nhắc kỹ việc thành lập quỹ này, đồng thời bày tỏ lo ngại về việc quản lý, sử dụng nguồn ngân sách nhà nước đóng góp vào quỹ mạo hiểm sao cho minh bạch và hiệu quả.
Bộ trưởng: “Ngân sách nhà nước đóng vai trò vốn mồi”
Phát biểu giải trình tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh khẳng định, việc ban hành Nghị quyết nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương của Đảng (đặc biệt là Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị), xác định văn hóa, con người là nền tảng, động lực nội sinh và trụ cột cho sự phát triển bền vững. Dự thảo tập trung vào 2 mục tiêu: Tháo gỡ các “điểm nghẽn” và huy động, sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực.
Về nguồn lực tối thiểu 2% tổng chi ngân sách, Bộ trưởng cho biết Bộ đang phối hợp với Bộ Tài chính để xác định cơ cấu chi tiêu, đảm bảo đúng mục tiêu, có trọng tâm, trọng điểm.
Giải đáp về Quỹ đầu tư mạo hiểm, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh đây là cơ chế phù hợp với đặc thù sáng tạo nghệ thuật. Trong quỹ này, ngân sách nhà nước sẽ đóng vai trò là “vốn mồi” để khuyến khích sự đóng góp từ khu vực tư nhân và các tổ chức quốc tế. Chính phủ sẽ xây dựng các tiêu chí đánh giá rủi ro cụ thể để bảo đảm quỹ hoạt động hiệu quả, tránh lãng phí.
Đồng thời, Bộ trưởng ghi nhận các ý kiến của đại biểu về chính sách đãi ngộ đặc thù nhằm thu hút, giữ chân tài năng nghệ thuật truyền thống, dân gian và việc đào tạo nguồn nhân lực kế cận chất lượng cao.
Bộ trưởng khẳng định, nếu không có các cơ chế chính sách đặc thù và đột phá, những mục tiêu cao đặt ra cho văn hóa sẽ khó thành hiện thực; đồng thời nhấn mạnh sự đồng hành của Quốc hội và sự vào cuộc của toàn xã hội là chìa khóa để văn hóa phát triển tương xứng với tiềm năng dân tộc.
