Tỷ lệ tiền mặt lưu thông tăng lên mức cao nhất 3 năm tạo tác động trực tiếp lên thanh khoản ngân hàng. Điều này dường như là 1 nghịch lý khi thanh toán không tiền mặt đang mở rộng và thuận lợi hơn bao giờ hết.
Người dân tăng nắm giữ tiền mặt
Theo số liệu mới nhất được Ngân hàng Nhà nước công bố, tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đến cuối tháng 1/2026 đã tăng lên 11,52%, mức cao nhất trong vòng 3 năm trở lại đây.
So với mức 9,48% vào cuối tháng 9/2025, tỷ lệ này đã tăng hơn 2 điểm %, tương đương lượng tiền mặt lưu thông tăng thêm khoảng 360.000 tỷ đồng chỉ sau 4 tháng.
Theo giới phân tích, nguyên nhân chủ yếu khiến tỷ lệ tiền mặt lưu thông tăng mạnh là do nhiều hoạt động mua bán nhỏ lẻ, dịch vụ, vàng bạc và bất động sản vẫn ưu tiên thanh toán bằng tiền mặt vì thói quen, sự tiện lợi và cách kê khai hiện nay.
Đặc biệt, các giao dịch vàng và đô la trên thị trường chợ đen chủ yếu sử dụng tiền mặt, khiến dòng tiền bị nằm ngoài hệ thống ngân hàng trong khoảng thời gian từ lúc người dân rút tiền đến khi các tiệm vàng nộp lại vào ngân hàng.
Khi các hoạt động này diễn ra thường xuyên với quy mô lớn, cùng áp lực kê khai thuế đối với hộ kinh doanh cá thể, lượng tiền mặt ngoài hệ thống ngân hàng càng gia tăng.
Trong báo cáo công bố hồi đầu năm, các chuyên gia của Chứng khoán SHS chỉ ra rằng một tác nhân đặc biệt quan trọng khiến tiền mặt chảy ra khỏi ngân hàng là thay đổi chính sách thuế.
Từ 1/7/2025, nước ta chính thức áp dụng quy định mọi giao dịch mua hàng hóa, dịch vụ, kể cả dưới 20 triệu đồng nếu không có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt sẽ không được khấu trừ thuế giá trị gia tăng.
Từ ngày 1/6/2025, các hộ có doanh thu trên 1 tỷ đồng mỗi năm phải sử dụng hóa đơn điện tử kết nối với cơ quan thuế và từ năm 2026 sẽ bỏ hoàn toàn chế độ thuế khoán.
Mục tiêu của chính sách là siết chặt kỷ luật thuế nhưng trên thực tế lại khiến một bộ phận hộ kinh doanh chuyển sang giao dịch hoàn toàn bằng tiền mặt nhằm tránh bị theo dõi dòng tiền.
Thay vì nỗ lực chuyển đổi, một số hộ kinh doanh và tiểu thương lại né luật bằng cách “chỉ nhận tiền mặt”. Nhiều hình thức né tránh khác như chia nhỏ giao dịch qua nhiều tài khoản, giả vờ chuyển khoản nhầm rồi giao dịch tiền mặt cũng trở nên phổ biến hơn. Những hành vi này đang tác động xấu đến tính minh bạch tài chính, vô hiệu hóa chiến lược phát triển kinh tế số và tạo nên “vùng tối” cho gian lận và thất thu thuế Nhà nước.
Việc tiền mặt tăng mạnh ngoài hệ thống đang tạo tác động trực tiếp lên thanh khoản ngân hàng, đặc biệt là nguồn vốn giá rẻ.
Theo báo cáo tài chính quý I/2026, có tới 24/27 ngân hàng ghi nhận tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) sụt giảm, nhiều ngân hàng giảm tới 15-30% chỉ sau một quý. Đây là diễn biến đáng chú ý bởi CASA vốn là nguồn vốn chi phí thấp giúp các ngân hàng duy trì biên lãi ròng (NIM) cao.
Khi dòng tiền chuyển khoản bị né tránh và chuyển sang dạng tiền mặt, CASA sụt giảm buộc các ngân hàng phải dựa nhiều hơn vào tiền gửi có kỳ hạn với lãi suất cao hoặc vay mượn trên thị trường liên ngân hàng để đáp ứng yêu cầu thanh khoản. Điều này khiến chi phí vốn tăng lên và gián tiếp tạo áp lực tăng lãi suất huy động, khi nhiều ngân hàng phải chạy đua thu hút tiền gửi để bù đắp phần thiếu hụt.
Kéo dòng tiền quay lại hệ thống ngân hàng chính thức
Lượng tiền mặt lưu thông ngoài hệ thống tài chính chính thức không chỉ tạo áp lực thanh khoản lên các ngân hàng mà còn đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả của mục tiêu thúc đẩy thanh toán không tiền mặt và minh bạch hóa nền kinh tế.
Trên bình diện vĩ mô, khi tiền mặt bị rút ra và “đóng băng” ngoài hệ thống, nó không tham gia vào chu trình tín dụng, không được sử dụng lại để tạo ra giá trị mới.
TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cảnh báo, xu thế quay trở lại giao dịch bằng tiền mặt đang diễn ra như một phản ứng của các cơ sở và hộ kinh doanh trước các tác động và rào cản về mặt chính sách quản lý.
Ông cho biết, các hộ kinh doanh và cơ sở kinh doanh đang dần e ngại và không còn muốn thực hiện các giao dịch thông qua tài khoản ngân hàng. Sự chuyển dịch này không chỉ dừng lại ở các khoản mua bán nhỏ lẻ hàng ngày. Có những giao dịch dân sự rất lớn, trị giá lên tới hàng trăm triệu đồng, được người dân rút tiền trực tiếp từ ngân hàng ra để thanh toán hoàn toàn bằng tiền mặt.
“Việc người dân và doanh nghiệp siêu nhỏ né tránh hệ thống ngân hàng để giao dịch tiền mặt là một rủi ro cực kỳ lớn. Xu thế này đẩy mạnh quá trình nền kinh tế quay ngược trở lại trạng thái kinh tế không chính thức (hoặc phi chính thức), đi ngược lại với các nỗ lực minh bạch hóa thị trường”, ông Bình nhấn mạnh.
Mới đây, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng ký ban hành Quyết định số 928 phê duyệt “Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030”, đặt mục tiêu mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính cho mọi người dân và doanh nghiệp.
Một trong những mục tiêu đáng chú ý nhất được đặt ra là đến năm 2030, khoảng 95% dân số từ 15 tuổi trở lên có tài khoản giao dịch tại ngân hàng hoặc các tổ chức được phép khác. Bên cạnh đó, chiến lược đặt mục tiêu giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đạt gấp 30 lần GDP; ít nhất 30% người trưởng thành có tiền gửi tiết kiệm tại các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài…
Để đạt được mục tiêu đó, giới phân tích cho rằng cần có cơ chế phối hợp linh hoạt hơn giữa chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa. Đồng thời, việc thúc đẩy các hình thức giao dịch minh bạch hơn như sàn vàng điện tử hay thanh toán số trong khu vực hộ kinh doanh cũng được xem là giải pháp quan trọng để kéo dòng tiền quay trở lại hệ thống ngân hàng chính thức.
PGS. TS Lê Xuân Trường, Trưởng Khoa Thuế – Hải quan (Học viện Tài chính) đánh giá để mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt cần nâng cao chất lượng dịch vụ, các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt đa dạng, tiện lợi, nhanh chóng, đơn giản nhưng cũng cần phải đảm bảo an toàn, hạn chế được tối đa khả năng mất mát do bị hack, lừa đảo, chắc chắn người dân sẽ sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt.
Trong khi đó, TS Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, không nên quá lo ngại về một cuộc “đảo chiều” thanh toán từ hiện tượng hộ kinh doanh nhỏ lẻ “ngại” nhận chuyển khoản. Thay vào đó, giải pháp nằm ở sự hài hòa giữa chính sách tài khóa, lãi suất hấp dẫn và một chiến lược giáo dục tài chính dài hạn để thay đổi hành vi xã hội một cách bền vững.
Minh Dũng / Vietnamfinance.vn
