Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu, mô hình Điện Mặt trời Nông nghiệp (ĐMTNN) đang được xem là một giải pháp đột phá, giải quyết đồng thời bài toán năng lượng sạch và phát triển nông nghiệp bền vững. Với tiềm năng lớn về bức xạ mặt trời và thế mạnh nông nghiệp, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để ứng dụng và nhân rộng mô hình này.
Xu hướng toàn cầu về nông nghiệp xanh
Trên thế giới, những năm gần đây ĐMTNN đã phát triển thành một lĩnh vực kinh doanh có sự tăng trưởng đáng kể. Báo cáo của Newstrail (2025) cho biết thị trường toàn cầu đã đạt 5 tỷ USD vào năm 2023 và dự báo sẽ tăng gấp bốn lần, lên tới 21,02 tỷ USD vào năm 2032. Sự tăng trưởng này phản ánh xu thế tất yếu khi áp lực về quỹ đất canh tác và nhu cầu điện sạch ngày càng gia tăng. Nhiều quốc gia như Nhật Bản, Đức hay Hàn Quốc đã đi trước bằng cách ban hành các chính sách tích hợp, vừa quản lý tỷ lệ che phủ pin mặt trời trên đất canh tác, vừa hỗ trợ kỹ thuật, tín dụng và thương mại carbon cho nông dân.
Nắm bắt xu hướng này, Việt Nam đã có những bước tiến cụ thể. Ngày 9/9/2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) khởi động Dự án “Canh tác nông nghiệp kết hợp Điện mặt trời cho nông thôn Việt Nam”. Đây là một bước ngoặt quan trọng, đặt mục tiêu triển khai ít nhất 10 mô hình thí điểm trong giai đoạn 2025-2027. Dự án sẽ triển khai trên phạm vi cả nước, trong đó tập trung vào các địa phương có bức xạ mặt trời cao như Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long.
Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để ứng dụng và nhân rộng mô hình ĐMTNN. Nguồn: Viện AMI
Dự án không chỉ dừng ở việc lắp đặt thử nghiệm, mà còn hướng tới việc thu thập dữ liệu thực địa, đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội, đồng thời xây dựng khuyến nghị chính sách và nâng cao năng lực cho nông dân. Đây là cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng để Việt Nam từng bước chuẩn hóa và nhân rộng mô hình trên cả nước thời gian tới.
Những thành công bước đầu tại Việt Nam
Thời gian qua, nhiều mô hình thí điểm đã chứng minh hiệu quả thiết thực. Theo số liệu khảo sát tại các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên của Viện Kinh tế và Thể chế Nông nghiệp (Viện AMI), dưới mái pin mặt trời, nhiệt độ môi trường được điều chỉnh giảm đến 6-7°C ở khu vực trồng nấm và 1-3°C trong chăn nuôi, giúp vật nuôi giảm căng thẳng nhiệt, tăng sức khỏe, năng suất và giảm chi phí thức ăn. Tại Khánh Hoà, mô hình “gà hạnh phúc” mang lại lợi nhuận cao hơn 20-30% so với phương pháp truyền thống. Ở Đắk Lắk, sản lượng nấm tăng 15-20% nhờ điều kiện vi khí hậu ổn định hơn. Tại An Giang, mô hình nuôi cá tra kết hợp ĐMTNN với công suất 1 MWp đã giúp tận dụng phần bờ bao quanh ao, hoạt động nuôi cá vẫn diễn ra thuận lợi trong khi hệ thống điện mặt trời mang lại thêm doanh thu cho trang trại trên 2 tỷ đồng mỗi năm.
Ứng dụng mô hình ĐMTNN trong sản xuất nấm mối tại HTX Tà Đảnh (huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang). Nguồn: Viện AMI
Bên cạnh kết quả thực tế, Việt Nam đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để mở rộng mô hình. Về chính sách, cơ chế giá FIT, cam kết giảm phát thải và định hướng phát triển năng lượng tái tạo đến 2045 tạo nền tảng quan trọng. Quy hoạch điện VIII được phê duyệt khuyến khích mô hình tự sản – tự tiêu đến năm 2030, giúp nông dân và doanh nghiệp làm quen, giảm rủi ro tài chính trước khi mở rộng sang mô hình hòa lưới điện quốc gia sau năm 2030. Về tự nhiên, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có bức xạ mặt trời cao nhất Đông Nam Á, đặc biệt ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long. Cùng với đó, hạ tầng nông nghiệp quy mô lớn vốn có tạo điều kiện thuận lợi để tích hợp các dự án ĐMTNN.
Thách thức và triển vọng phát triển
Dù tiềm năng lớn, mô hình ĐMTNN tại Việt Nam vẫn đối mặt nhiều thách thức. Thách thức lớn nhất là chi phí đầu tư ban đầu cao. Nông dân và hợp tác xã thường thiếu vốn và khó tiếp cận vay vốn ở giai đoạn đầu. Khung pháp lý về sử dụng đất kép cho nông nghiệp – năng lượng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, làm nhà đầu tư e ngại. Ngoài ra, dữ liệu khoa học về các loại cây trồng, vật nuôi phù hợp với mô hình ĐMTNN chưa hoàn thiện, trong khi năng lực kỹ thuật lắp đặt, vận hành và bảo trì còn hạn chế.
Tuy nhiên, triển vọng thị trường toàn cầu là một tín hiệu rất tích cực cho Việt Nam. Theo dữ liệu từ Precedence Research, thị trường ĐMTNN toàn cầu được định giá khoảng 4,59 tỷ USD vào năm 2024 và dự kiến đạt gần 13,88 tỷ USD vào năm 2034, với tốc độ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) khoảng 11,7%. Sự tăng trưởng này minh chứng cho tiềm năng lớn của lĩnh vực năng lượng-nông nghiệp tích hợp, tạo cơ hội quan trọng để Việt Nam thu hút mạnh mẽ nguồn vốn đầu tư mới.
Để tận dụng cơ hội này, việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng, thúc đẩy nghiên cứu và tạo ra các chính sách khuyến khích phù hợp để doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân cùng tham gia là điều then chốt. Nếu được triển khai đồng bộ, mô hình ĐMTNN không chỉ giúp Việt Nam đạt mục tiêu về năng lượng sạch, mà còn gia tăng giá trị trong nông nghiệp, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong tương lai.
Đan Yên / Thị trường giao dịch
