Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và giá năng lượng biến động, mô hình điện mặt trời nông nghiệp (ĐMT NN) đang mở ra hướng đi bền vững và hiệu quả kép cho người nông dân Việt Nam – vừa canh tác nông nghiệp, vừa khai thác điện năng từ mặt trời. Đây không chỉ là một giải pháp công nghệ xanh, mà còn là chìa khóa để nâng cao sinh kế và đảm bảo an ninh năng lượng tại các vùng nông thôn.
Tiềm năng kinh tế kép giúp tối ưu diện tích, tối đa lợi nhuận
Mô hình ĐMT nông nghiệp giúp nông dân đa dạng hóa nguồn thu, thay vì chỉ phụ thuộc vào thu nhập từ sản xuất nông nghiệp trên một diện tích đất. Bằng cách vừa sản xuất nông nghiệp, vừa sản xuất điện mặt trời, nông dân có thể gia tăng lợi nhuận đáng kể. Theo báo cáo từ Viện Nghiên cứu Thị trường và Thể chế Nông nghiệp (AMI) và Viện Môi trường Nông nghiệp (IAE), các trang trại ĐMT NN có thể thu lợi nhuận trên 2 tỷ đồng/năm/MWp từ bán điện và trên 1 tỷ đồng/ha/năm từ sản xuất nông nghiệp công nghệ cao.
Mô hình ĐMT NN tại Tịnh Biên (An Giang). Ảnh: Viện AMI.
Bên cạnh nguồn thu từ kinh doanh điện, mô hình còn giúp giảm chi phí sản xuất nhờ tận dụng ĐMT để vận hành máy bơm, hệ thống tưới tiêu hoặc bảo quản nông sản. Việc lắp đặt tấm pin trên cao không chỉ tạo bóng mát và giảm bốc hơi nước, mà còn tối ưu hóa điều kiện sinh trưởng cho các cây trồng ưa bóng như nấm, đinh lăng, atiso.
Chính sách hiện hành theo Nghị định 135/2024/NĐ-CP cho phép hộ nông dân kinh doanh tối đa 20% công suất ĐMT lên lưới điện quốc gia, tạo thêm nguồn thu ổn định, phần còn lại được khuyến khích dùng cho sản xuất. Đây là cơ hội đáng giá trong bối cảnh Việt Nam đang ghi nhận mức tăng của năng lượng tái tạo ngoài thủy điện – chiếm 27% tổng sản lượng điện quốc gia trong năm 2024.
Không chỉ mang lại hiệu quả tài chính, mô hình ĐMT nông nghiệp còn có nhiều lợi ích thiết thực khác như:
- Cung cấp điện ổn định và chi phí thấp cho trang trại, đặc biệt ở vùng chưa có lưới điện;
- Giảm nhiệt độ chuồng trại, tiết kiệm năng lượng làm mát, giúp vật nuôi sinh trưởng tốt hơn;
- Tăng cơ hội việc làm, đặc biệt cho lao động nữ ở nông thôn;
- Góp phần xây dựng mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Những câu chuyện từ thực tiễn
Tại nhiều địa phương như Ninh Thuận, Đắk Lắk, An Giang hay Đồng Tháp, mô hình ĐMT nông nghiệp đã được triển khai và ghi nhận hiệu quả rõ rệt, trở thành nền tảng cho những bước tiến xa hơn trong chiến lược phát triển năng lượng tái tạo tại Việt Nam.
- Trồng đinh lăng kết hợp cùng chế biến sâu
Được xem là loại cây phù hợp nhất trong mô hình ĐMT nhờ khả năng phát triển nhanh dưới bóng râm, ít sâu bệnh, ít công chăm sóc với vốn đầu tư thấp. Điển hình là dự án kết hợp trồng cây đinh lăng dưới hệ thống pin mặt trời tại Ninh Thuận. Nhờ điều kiện bóng râm phù hợp và hệ thống tưới tiết kiệm, doanh thu từ bán lá và củ đinh lăng đạt trung bình 300 triệu đồng/ha mỗi năm, vượt trội so với canh tác truyền thống. Các sản phẩm này cũng đã được đưa vào chế biến sâu, trong đó nhiều sản phẩm đã đạt OCOP 2-3 sao và bán rộng rãi trên thị trường cả nước cũng như xuất khẩu.
- Trồng nấm
Các loại nấm như bào ngư, linh chi, đùi gà,… phát triển đặc biệt tốt trong môi trường mát mẻ dưới hệ thống tấm pin. Tại Đắk Lắk và An Giang, mô hình này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn kết hợp làm du lịch nông nghiệp, mở ra hướng đi mới trong khai thác giá trị đất nông nghiệp. Đặc biệt, trang trại của HTX Nông nghiệp Tà Đảnh tại An Giang đã phát triển mô hình theo hướng tuần hoàn, tạo việt làm thường xuyên cho hơn 20 lao động nữ người dân tộc thiểu số tại địa phương.
Thu hoạch nấm mối đen được trồng dưới tấm pin mặt trời. Ảnh: Viện AMI.
- Chăn nuôi công nghiệp
Tấm pin mặt trời giúp giảm nhiệt độ ban ngày và giữ ấm ban đêm, tiết kiệm thức ăn và giảm tỷ lệ hao hụt. Một số mô hình ở Đồng Tháp và Cần Thơ ghi nhận lợi nhuận 250 – 280 triệu đồng/lứa gà, tương đương hơn 3 tỷ đồng/ha/năm, cao hơn 2 – 5% so với mô hình truyền thống.
- Mô hình hợp tác xã
Tại một số địa phương, nhà đầu tư năng lượng xây dựng hạ tầng ĐMT, còn nông dân đóng góp quỹ đất và trực tiếp canh tác. Mô hình này không chỉ tối ưu nguồn lực mà còn giảm rủi ro tài chính cho người dân, đồng thời tạo ra lợi ích kép về kinh tế và xã hội.
- Mô hình cho thuê đất dưới các tấm pin mặt trời:
Tại nhiều địa phương, các nhà đầu tư ĐMT đã cho thuê diện tích phía dưới các tấm pin cho các hộ sản xuất nông nghiệp với chi phí thấp. Điều này giúp tăng thu nhập cho các nhà đầu tư ĐMT, giảm chi phí sản xuất và xây dựng chuồng trại cho các hộ sản xuất nông nghiệp, đồng thời tăng cường hiệu quả của mô hình do tính chuyên môn hóa cao. Các mô hình này đã xuất hiện tại Đắk Lắk với việc cho thuê chuồng trại dưới tấm pin mặt trời để chăn nuôi gà và vịt công nghiệp và tại Đồng Tháp với mô hình ĐMT NN kết hợp với nuôi lươn.
Hướng đến chuyển đổi xanh với nông dân là trung tâm
Hơn cả giá trị kinh tế, mô hình ĐMT nông nghiệp còn đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng về phát triển bền vững. Nhờ quá trình trực tiếp tham gia tất cả các khâu từ sản xuất, vận hành đến khai thác mô hình ĐMT, người nông dân không chỉ hiểu rõ hơn về lợi ích của năng lượng sạch, mà còn đóng góp vào tiến trình áp dụng các giải pháp phát triển bền vững ngay tại địa phương.
Thông qua các mô hình này, người nông dân có thể tiếp cận công nghệ mới, nâng cao kỹ năng quản lý, đồng thời được tạo động lực rõ ràng về kinh tế để thay đổi phương thức canh tác theo hướng năng lượng sạch và bền vững hơn. Những mô hình này là tiền đề mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp Việt Nam, không chỉ nâng cao hiệu quả canh tác mà còn lan tỏa tinh thần phát triển bền vững đến từng địa phương.
Tính đến nay, tỉ lệ điện năng sản xuất từ năng lượng tái tạo đã chiếm 27% cơ cấu nguồn điện Việt Nam vào năm 2024, và dự kiến đạt 31% vào năm 2030. Theo ước tính, Việt Nam sẽ cần khoảng 135 tỷ USD để đầu tư vào năng lượng sạch cho nhiều năm tới. Theo đó, mô hình ĐMT nông nghiệp được đánh giá là một trong những hướng đi tiềm năng, giúp tối ưu tài nguyên đất cùng tính ứng dụng linh hoạt và sự tham gia thiết thực của người dân địa phương.
Linh An / Thị trường giao dịch
